(Πρόταση 14942) Αυτισμός, Θεωρία του Νου και Διγλωσσία / Autism, Theory of Mind and Bilingualism

Κωδικός Έργου :

80740

MIS :

14942

Πληροφορίες Έργου

Επιχειρησιακό Πρόγραμμα

Sub-action 1. Funding New Researchers – RRF: Basic Research Financing (Horizontal support for all Sciences) under the National Recovery and Resilience Plan “Greece 2.0” funded by the European Union – NextGenerationEU

Χρηματοδότηση

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ

Προυπολογισμός

75.600,00 €

Διάρκεια

02/10/2023 – 01/10/2025

Ιστοσελίδα

Λογότυπο Έργου

Αφίσα Έργου

Περιγραφή Έργου

Το έργο «Autism, Theory of Mind and Bilingualism (AuTism)» διερεύνησε τη σύνθετη αλληλεπίδραση μεταξύ γλωσσικών ικανοτήτων, εκτελεστικών λειτουργιών και Θεωρίας του Νου σε παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), εστιάζοντας στη διγλωσσία ως πιθανό παράγοντα ενίσχυσης της γνωστικής ευελιξίας και της κοινωνικής κατανόησης. Το έργο συνέδεσε τη γλωσσολογική θεωρία, τις γνωστικές επιστήμες και την κλινική πρακτική μέσα από ένα ολοκληρωμένο, διεπιστημονικό πλαίσιο που συνδύασε την πειραματική έρευνα, τον σχεδιασμό παρεμβάσεων και τη διάχυση τεκμηριωμένων ευρημάτων. Υλοποιήθηκε με τη συνεργασία τριών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Πανεπιστημίου της Κωνσταντίας (Γερμανία). Στη μελέτη συμμετείχαν περισσότερα από εκατό παιδιά (Ν=104), μεταξύ των οποίων παιδιά με ΔΑΦ και παιδιά τυπικής ανάπτυξης, μονόγλωσσα και δίγλωσσα, γεγονός που διασφάλισε την απαιτούμενη στατιστική ισχύ και την αντιπροσωπευτικότητα του δείγματος ως προς τα γλωσσικά και αναπτυξιακά χαρακτηριστικά. Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του έργου ήταν η ανάπτυξη και στάθμιση της πρώτης ολοκληρωμένης ελληνόγλωσσης δοκιμασίας αξιολόγησης, η οποία εξετάζει τη συντακτική κατανόηση, τη μη κυριολεκτική γλώσσα (παραγωγή και κατανόηση), τις εκτελεστικές λειτουργίες και τη Θεωρία του Νου. Το καινοτόμο αυτό εργαλείο, διαθέσιμο ελεύθερα μέσω της ιστοσελίδας του έργου (www.autism-slt.gr), αποτελεί έναν σημαντικό επιστημονικό πόρο που διασφαλίζει διαφάνεια, προσβασιμότητα και μακροχρόνια χρηστικότητα για ερευνητικούς, κλινικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς.

Οφέλη Έργου

Επιστημονικά, το πρόγραμμα AuTism συνέβαλε ουσιαστικά στην κατανόηση της αλληλεπίδρασης γλωσσικών και εκτελεστικών μηχανισμών στον αυτισμό, αποδεικνύοντας ότι η Θεωρία του Νου αποτελεί δεξιότητα που μπορεί να ενισχυθεί μέσω στοχευμένων παρεμβάσεων. Κοινωνικά, ανέτρεψε τη διαδεδομένη εσφαλμένη αντίληψη ότι η διγλωσσία επιβαρύνει τη γλωσσική ή γνωστική ανάπτυξη, αναδεικνύοντας αντιθέτως τα ευεργετικά της αποτελέσματα στην ευελιξία και τη γλωσσική-γνωστική ανάπτυξη. Οικονομικά, η ελεύθερη διάθεση των εργαλείων και των επιμορφωτικών υλικών εξασφαλίζει καθολική πρόσβαση, μειώνει τα εμπόδια στην αξιολόγηση και παρέμβαση και προάγει τη βιώσιμη, οικονομικά αποδοτική εφαρμογή τους σε εκπαιδευτικά και θεραπευτικά περιβάλλοντα. Μακροπρόθεσμα, τα εργαλεία, τα δεδομένα και οι μεθοδολογίες του έργου αναμένεται να αποτελέσουν βάση για μελλοντικές διαγλωσσικές και διαπολιτισμικές έρευνες, για την προσαρμογή παρεμβάσεων σε άλλες αναπτυξιακές διαταραχές, καθώς και για τη διαμόρφωση πιο συμπεριληπτικών πρακτικών στην εκπαίδευση και τη λογοθεραπεία. Συνδυάζοντας επιστημονική τεκμηρίωση με κοινωνική ευαισθησία, το πρόγραμμα AuTism συνέβαλε ουσιαστικά στην προαγωγή της γνώσης, στην ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ επαγγελματιών και οικογενειών και στην υποστήριξη της ένταξης των παιδιών με αυτισμό σε πολύγλωσσα περιβάλλοντα.

Αποτελέσματα Έργου

Η επιστημονική παραγωγή του έργου υπήρξε εκτενής, με επτά δημοσιεύσεις σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά με κριτές. Μία από αυτές μάλιστα βραβεύτηκε από τον εκδοτικό οίκο Wiley ως η πλέον ευρέως αναφερόμενη δημοσίευση στο περιοδικό Autism Research. Κάθε δημοσίευση πραγματεύεται διαφορετικές πτυχές των ερευνητικών στόχων, προάγοντας τη γνώση στο πεδίο του αυτισμού. Τα ευρήματα σχετικά με τη συντακτική πολυπλοκότητα ανέδειξαν ότι τα παιδιά με ΔΑΦ αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες στην κατανόηση σύνθετων γραμματικών δομών, όπως τα κλιτικά και οι αναφορικές προτάσεις. Τα παραπάνω αποτελέσματα παρουσιάζονται σε δύο δημοσιεύσεις του έργου: Andreou, M., K. S. Antoniou, T. Marinis & E. Peristeri (2025). Examining Passives and Relative Clauses in High-Functioning Autism: Interactions with Vocabulary and Working Memory Abilities. Proceedings of the 49th Boston University Conference on Language Development και Andreou, M., K. S. Antoniou & E. Peristeri (2025). Task Effects on Sentence Comprehension in Children with Autism Spectrum Disorder: Evidence from Sentence–Picture Matching Tests. Languages, 10(1), 4. https://doi.org/10.3390/languages10010004.
Όσον αφορά τη μη κυριολεκτική γλώσσα, το λεξιλόγιο και η εργαζόμενη μνήμη αναδείχθηκαν ως καθοριστικοί παράγοντες για την κατανόηση και παραγωγή μεταφορών. Τα παιδιά με ΔΑΦ παρουσίασαν παρόμοια ποιοτικά μοτίβα λαθών με τα παιδιά τυπικής ανάπτυξης, αν και με χαμηλότερα ποσοστά επιτυχίας. Τα σχετικά ευρήματα παρουσιάζονται σε τρεις δημοσιεύσεις του έργου: Andreou, M., T. Marinis, S. Lampri & E. Peristeri (2024). Response to Tien and Wei Letter. Autism Research (DOI: 10.1002/aur.3248), Lampri, S., E. Peristeri, T. Marinis & M. Andreou (2024). Metaphor Comprehension and Production in Verbally Able Children with Autism Spectrum Disorder. Autism Research (DOI: 10.1002/aur.3210) και Lampri, S., E. Peristeri, T. Marinis & M. Andreou (2023). Figurative Language Processing in Autism Spectrum Disorders: A Review. Autism Research (DOI: 10.1002/aur.3069). Η συμβολή της διγλωσσίας εξετάστηκε συστηματικά για πρώτη φορά στο πλαίσιο αυτό, με αποτελέσματα που κατέδειξαν ότι τα δίγλωσσα παιδιά με ΔΑΦ εμφάνισαν υψηλότερη επίδοση από τα μονόγλωσσα σε δοκιμασίες παραγωγής και κατανόησης μεταφορών και παρομοιώσεων. Το εύρημα αυτό, το οποίο ανατρέπει τη μακρόχρονη αντίληψη ότι η διγλωσσία δυσχεραίνει τη γλωσσική ή γνωστική ανάπτυξη, δημοσιεύθηκε στη μελέτη Andreou, M., S. Lampri, T. Marinis & E. Peristeri (2025). Bilingualism Effects in Metaphor and Simile Comprehension and Production in Children with Autism Spectrum Disorder. Autism Research, 18(3), 632–647 (DOI: 10.1002/aur.70009).
Το εφαρμοσμένο σκέλος του έργου εξετάστηκε μέσα από την ανάλυση των παρεμβάσεων, η οποία ανέδειξε ότι στοχευμένα προγράμματα εκπαίδευσης στη γλώσσα και στις εκτελεστικές λειτουργίες μπορούν να ενισχύσουν ουσιαστικά τις δεξιότητες της Θεωρίας του Νου, τόσο σε λεκτικό όσο και σε μη λεκτικό επίπεδο. Η σχετική μελέτη, η οποία βρίσκεται υπό κρίση (Andreou, M., K. S. Antoniou, V. Skrimpa & E. Peristeri. Enhancing Theory of Mind through Language and Executive Function Training: Evidence from Bilingual and Monolingual Children with ASD. Research in Autism), καταδεικνύει ότι και οι δύο τύποι παρέμβασης οδηγούν σε σημαντική βελτίωση της Θεωρίας του Νου. Η γλωσσική εκπαίδευση ενισχύει τη σύνδεση μεταξύ συντακτικής επεξεργασίας και κατανόησης νοητικών καταστάσεων, ενώ η εκπαίδευση στις εκτελεστικές λειτουργίες βελτιώνει την ευελιξία, την αναστολή και την εργαζόμενη μνήμη, βασικά γνωστικά θεμέλια της κοινωνικής νόησης. Ιδιαίτερα, τα δίγλωσσα παιδιά σημείωσαν μεγαλύτερη βελτίωση, προσφέροντας ισχυρή εμπειρική τεκμηρίωση για τη θετική επίδραση της διγλωσσίας στη γλωσσική και κοινωνικογνωστική ανάπτυξη.
Οι δράσεις διάχυσης του έργου υπήρξαν εκτενείς και επιτυχημένες. Το έργο απέκτησε διεθνή προβολή μέσω δέκα παρουσιάσεων σε εθνικά και διεθνή συνέδρια, συμπεριλαμβανομένων προσκεκλημένων ομιλιών και βράβευσης ως καλύτερης παρουσίασης στο 4ο Επιστημονικό Συνέδριο Λογοθεραπείας (Καλαμάτα, 2024). Παράλληλα, διοργανώθηκαν τρεις σημαντικές εκδηλώσεις διάχυσης: (α) ένα εργαστήριο κατάρτισης για γονείς, εκπαιδευτικούς και κλινικούς σχετικά με τη χρήση του εργαλείου αξιολόγησης (Ιανουάριος 2025), (β) μια ημερίδα ευαισθητοποίησης με τίτλο «Αυτισμός, Θεωρία του Νου και Διγλωσσία: Από την Έρευνα στην Ένταξη» (Απρίλιος 2025, Παγκόσμια Ημέρα Ενημέρωσης για τον Αυτισμό) και (γ) ένα διήμερο διεθνές συνέδριο (Ιούνιος 2025) με τη συμμετοχή κορυφαίων ερευνητών από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Οι δράσεις αυτές ενίσχυσαν τον επιστημονικό διάλογο, τη διεπιστημονική συνεργασία και τη σύνδεση της έρευνας με την εκπαιδευτική και θεραπευτική πράξη.